۱. «قاموسُالأعلام»، شمسالدین سامی (۱۸۵۰–۱۹۰۴)
مرتضی فیروزی
«قاموسالاعلام» یکی از آثار ارزشمند شمسالدین سامی (فوت: ۱۹۰۴ میلادی)، روزنامهنگار، فرهنگنویس، زبانشناس و نویسندهی سرشناس ادبیات ترکیِ عصر تنظیمات است که طی نه سال (از ۱۸۸۹ تا ۱۸۹۸) به رشتهی تحریر درآمد (Uçman 2010: 520-521). این دایرةالمعارف ششجلدی که در شمار منابع معتبر ترکی و عثمانی جای دارد، مدخلهای متنوعی را در حوزههای تاریخ، جغرافیا و شرححال نامداران جهان اسلام و شرق در بر میگیرد.
شمسالدین سامی در تألیف این اثر از «فرهنگ جهانی تاریخ و جغرافیا» نوشتهی ماریه نیکلاس بوئیه بهره برده است؛ کتابی که با انتشار نخستین نسخهاش در سال ۱۸۴۲، به محبوبترین اثر مرجع در نیمهی دوم قرن نوزدهم، بهویژه نزد عثمانیان، بدل شد. مدخلهای مربوط به تاریخ و جغرافیای عثمانی در این دانشنامه از اعتبار بالایی برخوردارند، چراکه حاصل پژوهشهای مستقیمِ شخصِ نویسنده هستند (Strauss 2019: 77-78). مدخل «سراب» در این دانشنامه (جلد چهارم، صفحات ۲۵۴۵ و ۲۵۴۶) بهقرار زیر است:
ترجمه متن:
«سَراو (یاسَرو)، قصبهای است در آذربایجان میان اردبیل و تبریز که زادگاه بسیاری از عالمان بوده است. این شهر در دورهی ظهور چنگیزخان، به دست مغولان ویران گشت و اهالی آن قتلعام شدند. نسبتِ منسوب به این مکان، «سَراوی» و «سَروی» است.»
حرفنویسی (متن اصلی):
سراو؛ (یاخود سرو) آذربیجانده اردبیل ایله تبریز آرهسنده بر قصبه اولوب، بر چوق علمانک مسقطراسی بولنمش؛ و چنکیزک ظهورنده مغوللر طرفندن تخریب اولنهرق، اهالیسی قتلعام اولنمشدر. نسبتی (سراوی) و (سروی) در.
مدخلِ «سراب» در قاموسالاعلام
منابع
Uçman, A. (2010). Şemseddin Sâmi. In TDV İslâm Ansiklopedisi (Vol. 38, pp. 519-523). Istanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi. [In Turkish]
Strauss, J. (2019). What Was (Really) Translated in the Ottoman Empire? Sleuthing Nineteenth-Century Ottoman Translated Literature. In M. Booth (Ed.), Migrating Texts: Circulating Translations around the Ottoman Mediterranean (pp. 57–94). Edinburgh: Edinburgh University Press. [In English]
Sâmi, Ş. (1888-1889). Kamusü’l-Âlâm (Vol. I-II). İstanbul: Mihran matbaasi. [In Ottoman Turkish]